Ontsporing bij Lisse

In 1945 is het normaalspoortramnet van de NZH bij het Groene Kerkje "geknipt" door het ontbreken van de brug over het Oegstgeester Kanaal, deze brug is namelijk aan het eind van de Tweede Wereldoorlog opgeblazen.
Bij Beijnes te Haarlem staan op dat moment drie, deels gereviseerde, aanhangrijtuigen B511, B515 en B519. Deze rijtuigen kunnen op Haarlem - Oegstgeest (Groene Kerkje) niet worden gebruikt. Het systeem van bekerkoppeling versus automatische koppeling knelt hier.
Maar zij kunnen wel worden gebruikt voor de dienst Den Haag - Leiden en Voorburg - Den Haag. Voor een (normale) dienstuitvoering komt men aan de Haarlemse kant een motorrijtuig tekort. Volgens de stroomtoewijzing zou daar een halfuurdienst kunnen worden gereden. Als aanghangrijtuigen doen tussen Haarlem en Oegstgeest nu alleen B'20-ers dienst. Is er een daarvan defect dan moet een A600 als volgtram rijden om zo'n aanhangrijtuig te vervangen. Met het "Amerikaantje" kan geen B500 worden meegenomen door het ontbreken van en dus niet doorverbonden zijn van de remluchtleiding. De B500 zullen dus naar Leiden moeten verhuizen. In Leiden zijn wel een A600 en nog wat aanhangrijtuigen over die men aan "Haarlem" missen kan, dus kan materieel worden geruild. NS wordt in de arm genomen en die is bereid het transport te regelen.

Plannen
Op 20 augustus 1945 zal een stoomloc van de NS-serie 7700 om 08.00u. van Alkmaar naar Haarlem rijden. Vervolgens zal deze de door de NZH gebrachte B500-en oppikken. Haarlem vertrek 09.26u., aankomst Leiden ongeveer 10.30u. (snelheid 30 km/h). In Leiden zullen de rijtuigen via de daar, voor het station, aanwezige railverbinding worden overgegeven aan de NZH. Vervolgens zullen dan de A613/14, B12, B14 en B15 weer worden "opgepikt" en naar Haarlem worden gereden. Vertrek Leiden ongeveer 11.00u., aankomst Haarlem ongeveer 12.00u. In Haarlem zal via het Beijnesspoor naar het Stationsplein worden gereden om daar via de draagbare spoorverbinding de rijtuigen over te hevelen op de NZH-sporen.
In verband met de mogelijk uitstekende wisseltongen en/of andere zaken die tussen de sporen kunnen liggen, moeten in opdracht van NS de baanschuivers van de rijtuigen worden verwijderd. Zo staan op zaterdag 18 augustus 1945 bovengenoemde rijtuigen zonder baanschuivers in Leiden, deze nuttige attributen liggen in de rijtuigen. Op dezelfde dag zijn in Haarlem achter het hek aan het Stationsplein B515, B519 en B511 te zien.
A613/14, B12, B14 en B15 staan te Leiden op de Katwijkse sporen gereed. Het is het middelste Katwijkse spoor dat aansluit op de sporen van NS. A513 staat op het spoor ernaast, aan de stadszijde; die zal het aangekomen materieel meenemen.

Ontstellend bericht
Even over half tien verlaat het convooi Haarlem en rijdt langzaam richting Leiden. De verwachte aankomst zal even na kwart voor elf worden. Om tien voor elf komt het "ontstellend" bericht in Leiden door dat het zaakje er in Hillegom naast staat! Een van de NZH-functionarissen snelt naar het NS-station om verdere informatie te krijgen.
Om 11.00u. wordt de overweg gesloten. Een stoomwolk vertoont zich in de verte, nabij Warmond. Zou het convooi dan toch...? Maar om 11.15u. rijdt de NS 7739 het station Leiden binnen, alleen...
Op post T bevindt zich een chef, een NZH-man, en een NS-functionaris die per telefoon contact met de "situatie" hogerop proberen te krijgen, vooralsnog zonder resultaat. Wel krijgt men te horen dat niet Hillegom maar Lisse de plaats van het drama is. De Leidse ongevallenauto is defect en kan er dus niet heen. Vanuit Amsterdam zal NS een ongevallenwagen sturen. Maar die gaat niet direct op pad, kwart voor twaalf op z'n vroegst.

Wielbanden
In Lisse is de situatie als volgt: twee B500-en nog bij elkaar, de derde staat verderop, ontspoord. 13.00u., de ongevallenwagens van NS zijn onderweg.
De ontsporing heeft plaatsgevonden op het hoofdspoor Leiden-Haarlem omdat vanaf Hillegom verkeerd spoor wordt gereden. Het andere spoor wordt daardoor niet versperd zodat een eventuele enkele trein die rijdt, kan passeren.
Het blijkt dat de ontsporing is gebeurd in een wissel dat met de punt mee is bereden. Door het smallere tramprofiel van de wielbanden en het feit dat de binnenzijde van de rechter wielen met hun flenzen altijd tegen de rechterwisseltong aanlopen en de rechterwisseltong daardoor nog iets verder opzij is geduwd, ontstaat een gat waarin het rechter wiel verdwijnt en komt vast te zitten. Het wiel aan de linkerzijde van de as is daardoor omhoog gewipt, over de linker spoorstaaf heen. En de truck staat ernaast.

Glimmen in de zon
Ofschoon met geringe snelheid is gereden (30 km/h), merkt men de ontsporing niet direct op zodat het convooi nog een honderdtal meters over de dwarsliggers is voortgesleurd. Het gevolg is dat van de voorste truck van het derde rijtuig (B511) het remwerk wordt verbogen en afknapt. De gevolgen voor de spoorbaan zijn een paar vernielde railstoelen, een vernield tongbewegingsmechaniek en een vernielde wisselsteller. Het is een merkwaardig gezicht, B511 daar, ontspoord, te zien glimmen in de zon. De andere rijtuigen hebben namelijk alleen een revisie van de trucks ondergaan.

NS 4651 (ex-DRB)
Omstreeks 13.30u. verschijnt de ongevallenauto van de NZH uit Haarlem. Niet besteld, maar op eigen initiatief gekomen. Direct na aankomst wordt begonnen met de voorbereidende werkzaamheden om de boosdoener weer in het spoor te krijgen. Om 13.50u. verschijnt ook de NS-ongevallenauto met NS-locomotief 4651 (ex-DRB). Door goede samenwerking staat B511 weer vlot op de rails. De assen worden nagemeten en het remwerk onder de beschadigde truck gedeeltelijk gesloopt. Vervolgens wordt de B511 naar de 30 meter verderop staande B515 en B519 geduwd. De zaak wordt gekoppeld, wat eenvoudig gaat door de automatische koppeling. Daarna wordt de 7739 besteld in Leiden, de rommel (vijzels en stophout) weer ingepakt, waarna NZH en NS vertrekken. Het is inmiddels half drie in de middag. De NZH-auto gaat niet direct naar huis maar rijdt naar Noordwijkerhout voor het geval dat daar nog een ontsporing zal plaatsvinden en men dan snel ter plaatse kan zijn.

Sliert
Om 15.20u. verschijnt NS-loc 7739, vertrek Lisse 15.36 u. Er wordt uiterst langzaam gereden (10 a 15 km/h). Bij elk wissel stapt de begeleider uit om te kijken of het goed gaat. Om 16.00u. wordt Noordwijkerhout, om 16.15u. Voorhout en om 16.23u. Warmond gepasseerd. Om 16.41u. wordt de NZH-remise Leiden voorbijgereden (veel bekijks van NZH-personeel). Leiden wordt binnengereden aan de buitenzijde van het oude perron.
Op het Stationsplein wordt het convooi door de A513, die er nog steeds staat, overgenomen. Gezien het gebeuren te Lisse, durft men het niet aan A613/14 met gevolg naar Haarlem te sturen, zodat die hele sliert, met daarachter A513 met zijn vangst aan B500-en, naar de remise Leiden rijden.
Dick van der Spek